Giới thiệu về dịch vụ Khí tượng hàng không Việt Nam

I. Khái quát chung về Dịch vụ khí tượng hàng không

Mọi hoạt động bay đều diễn ra trong bầu khí quyển, do đó hàng không và khí tượng có mối quan hệ chặt chẽ, không thể tách rời. Mối quan hệ này được thể hiện ở hai khía cạnh. Thứ nhất, máy bay bay được là nhờ khí quyển. Ngược lại, đến lượt nó, các hiện tượng khí quyển có lúc tác động tiêu cực đến hoạt động bay.

Theo số liệu thống kê của Hàng không Mỹ (FAA), thời tiết là nguyên nhân của khoảng 70% các chuyến bay bị chậm trễ. Hơn nữa, thời tiết đóng vai trò quan trọng gây ra các sự cố và tai nạn hàng không. Ngoài ra, thời tiết còn làm thiệt hại lớn về kinh tế cho ngành hàng không. Tại Việt Nam, theo thống kê của Ban An toàn Tổng công ty Quản lý bay Việt Nam, số sự vụ hoạt động bay bị ảnh hưởng bởi thời tiết (bay chậm, bay chờ, vòng tránh ra khỏi biên giới FIR (Vùng thông báo bay – Flight Information Region), tiếp cận hụt, quay lại hoặc hạ cánh ở sân bay dự bị) chiếm khoảng 50 – 60% tổng số sự vụ hoạt động bay trong báo cáo an toàn hàng năm của Tổng công ty. Con số này chưa tính số chuyến bay bị hủy chuyến do sân bay đóng cửa trong những đợt thời tiết đặc biệt xấu như bão lũ hoặc vòng tránh vùng thời tiết xấu (mây CB, nhiễu động, đóng băng…) trên đường bay mà chưa vượt qua biên giới FIR/quốc gia. Do đó, thông tin về diễn biến thời tiết, dự báo, cảnh báo xu thế thời tiết đóng vai trò hết sức quan trọng không thể thiếu đối với ngành hàng không dân dụng tại mọi quốc gia.

Để bảo đảm dịch vụ khí tượng phục vụ hoạt động bay, tổ chức Hàng không dân dụng quốc tế ICAO (International Civil Aviation Organization) ban hành Phụ ước 3Dịch vụ Khí tượng hàng không (Meteorological Service for International Air Navigation), thiết lập các tiêu chuẩn và khuyến cáo áp dụng cho công tác khí tượng hàng không dân dụng đối với tất cả các quốc gia thành viên. Theo đó, dịch vụ khí tượng hàng không của mỗi quốc gia có trách nhiệm cung cấp dữ liệu, sản phẩm (quan trắc, dự báo, cảnh báo) cho các đối tượng sử dụng theo quy định nhằm bảo đảm an toàn, điều hòa và hiệu quả của hoạt động hàng không trong nước và quốc tế. Ngoài ra, dịch vụ khí tượng hàng không góp phần làm giảm lượng khí thải máy bay và các tác động gây biến đổi khí hậu toàn cầu, đồng thời hỗ trợ nâng cao năng lực kiểm soát và khai thác bầu trời trên các vùng thông báo bay (FIRs). Mặt khác, dịch vụ khí tượng hàng không còn phục vụ cho công tác khẩn nguy và tìm kiếm cứu nạn hàng không, công tác thông báo tin tức hàng không và nghiên cứu đầu tư xây dựng cảng hàng không, mở đường bay mới,v.v.

II. Cơ cấu tổ chức dịch vụ khí tượng hàng không tại Việt Nam

Theo Luật Hàng không của Việt nam, dịch vụ khí tượng hàng không là một trong năm dịch vụ Bảo đảm hoạt động bay dân dụng, bao gồm: Dịch vụ không lưu, dịch vụ Thông tin dẫn đường giám sát, dịch vụ thông báo tin tức hàng không; dịch vụ khí tượng hàng không, dịch vụ tìm kiếm cứu nạn hàng không. Dịch vụ khí tượng hàng không phải được cung cấp liên tục 24/24 giờ, đảm bảo độ chính xác, liên tục, kịp thời và đầy đủ cho từng giai đoạn theo chu trình hoạt động khép kín của chuyến bay (lập kế hoạch bay, thuyết trình trước chuyến bay, các giai đoạn bay,..). Hiện nay, dịch vụ khí tượng hàng không Việt Nam được Tổng công ty Quản lý bay Việt Nam đảm trách với Hệ thống các Cơ sở cung cấp dịch vụ (CSCCDV) khí tượng bao gồm: 

- Trung tâm Cảnh báo thời tiết, có chức năng chính là quản lý và tổ chức thực hiện công tác theo dõi liên tục diễn biến thời tiết; lập và phát hành thông báo hiện tượng thời tiết nguy hiểm SIGMET; cung cấp tư vấn thời tiết phục vụ công tác điều hành bay trên các đường bay, trong vùng trời Việt Nam và phần vùng thông báo bay trên biển quốc tế do Việt Nam quản lý.

- CácTrung tâm Khí tượng hàng không, bao gồm Trung tâm khí tượng hàng không Nội Bài, Đà Nẵng, Tân Sơn Nhất trực thuộc các Công ty Quản lý bay Miền Bắc, Miền Trung, Miền Nam tương ứng, có chức năng chính là quản lý và tổ chức thực hiện các hoạt động liên quan đến quan trắc, dự báo, cảnh báo thời tiết tại cảng hàng không, sân bay phục vụ tàu bay cất, hạ cánh và thuyết trình, tư vấn, cung cấp hồ sơ khí tượng cho tổ lái, các hãng hàng không và các đối tượng khác trong khu vực trách nhiệm.

- 22 Trạm quan trắc khí tượng hàng không tại các cảng hàng không quốc tế và các cảng hàng không sân bay địa phương thuộc phạm vi trách nhiệm các Công ty Quản lý bay miền Bắc, miền Trung, miền Nam tương ứng, thực hiện chức năng chính là quan trắc và lập các bản tin báo cáo thời tiết thường lệ, các bản tin báo cáo thời tiết đặc biệt (khi đạt chỉ tiêu) và bản tin dự báo hạ cánh (TREND) phục vụ tàu bay cất hạ cánh tại sân bay.

Sơ đồ tổ chức Hệ thống dịch vụ khí tượng hàng không

III. Sản phẩm dịch vụ khí tượng Hàng không

Để bảo đảm dịch vụ Khí tượng hàng không phục vụ hoạt động bay an toàn, điều hòa, hiệu quả, các CSCCDC khí tượng hàng không thu thập, xử lý và tạo ra các sản phẩm phục vụ các đối tượng sử dụng theo tiêu chuẩn khuyến cáo của ICAO.

1. Bản tin quan trắc sân bay

Quan trắc các điều kiện khí tượng sân bay được thực hiện bằng các phương  tiện, công cụ và tính toán trực quan. Bản tin quan trắc phục vụ việc lập kế hoạch bay; tàu bay hạ cánh, cất cánh ,bay đường dài (en-route)…và cho các hoạt động khai thác hàng không khác. Số liệu quan trắc cùng là một trong các số liệu cơ sở phục vụ công tác dự báo thời tiết.

Việc quan trắc và báo cáo thường lệ sân bay được thực hiện 30 phút/lần. Trong trường hợp thời tiết đột biến, đạt hoặc vượt các chỉ tiêu quy định, bản tin quan trắc đặc biệt sẽ được lập và phát hành nhằ bảo đảm người sử dụng luôn nắm được tình hình thời tiết cập nhật tại các sân bay.

2. Các bản tin dự báo, cảnh báo

Các CSCCDV khí tượng tại cảng hàng không quốc tế, CSCCDV cảnh báo thời tiết trong vùng trời Việt Nam và phần vùng thông báo bay trên biển quốc tế do Việt Nam quản lý cung cấp dịch vụ dự báo, cảnh báo thời tiết phục vụ hoạt động hàng không dân dụng; phạm vi không gian trách nhiệm để lập bản tin dự báo, cảnh báo thời tiết bao gồm không gian bao phủ các cảng hàng không, sân bay và trong vùng trời Việt Nam và phần vùng thông báo bay trên biển quốc tế do Việt Nam quản lý. Các bản tin dự báo, cảnh báo bao gồm:

- Dự báo thời tiết cảng hàng không, sân bay (TAF, TAF AMD).

- Dự báo hạ cánh.

- Dự báo cất cánh.

- Dự báo thời tiết đường bay và khu vực bay.

- Thông báo SIGMET.

- Thông báo AIRMET

- Cảnh báo thời tiết cảng hàng không, sân bay (AD WRNG).

- Cảnh báo hiện tượng gió đứt tầng thấp (WS WRNG).

2.1 Dự báo thời tiết cảng hàng không, sân bay .

Bản tin dự báo thời tiết sân bay (TAF) bao gồm các thông tin mô tả diễn biến thời tiết sẽ diễn ra tại cảng hàng không, sân bay.Trong trường hợp phát hiện hoặc nhận định được thời tiết sẽ thay đổi khác biệt và đạt ngưỡng chỉ tiêu so với nội dung bản tin TAF mới phát hành, cơ quan phát hành sẽ  lập  bản tin dự báo bổ sung (TAF AMD) để bảo đảm người dùng luôn được sử dụng bản tin cập nhật.

2.2 Dự báo hạ cánh

Bản tin dự báo hạ cánh (TREND) được phát hành cùng bản tin quan trắc sân bay (METAR), mô tả diễn biến thời tiết quan trọng sẽ xảy ra tại cảng hàng không, sân bay trong hai giờ tới so với thời tiết thực trạng. Bản tin này chủ yếu phục vụ tàu bay cất hạ cánh.

2.3 Dự báo cất cánh

Dự báo cất cánh có các thông tin về điều kiện thời tiết dự kiến xảy ra tại đường băng nhằm phục vụ tàu bay trong giai đoạn cất cánh.

2.4 Dự báo thời tiết trên đường bay và khu vực bay

Dự báo điều kiện thời tiết trên đường bay và khu vực bay, kể cả bản tin bổ sung, gồm các tin tức dự báo gió trên cao, nhiệt độ trên cao, các hiện tượng thời tiết nguy hiểm trên đường bay, mây đối lưu.

2.5 Thông báo SIGMET

Bản tin SIGMET là bản tin cảnh báo các hiện tượng thời tiết nguy hiểm trên đường bay trong vùng trách nhiệm nhằm khuyến cáo phi công về các hiện tượng thời tiết nguy hiểm sẽ gặp phải trên lộ trình. Ngoài ra, bản tin SIGMET còn phục vụ công tác lập kế hoạch bay, công tác điều hành bay.

2.6 Thông báo AIRMET

Mục đích của thông tin AIRMET là tư vấn cho phi công về sự xuất hiện hoặc xuất dự kiến các hiện tượng thời tiết nguy hiểm có thể uy hiếp an toàn đến hoạt động bay ở các mực thấp. Hiện nay, bản tin AIREP chưa được triển khai tại Việt Nam. Tuy nhiên, bản tin này sẽ được thực hiện trong tương lai nhằm đáp ứng sự tăng trưởng hoạt động bay, đặc biệt hoạt động bay tầng thấp.

2.7 Cảnh báo thời tiết cảng hàng không, sân bay

Cảnh báo thời tiết cảng hàng không, sân bay (AD WRNG) là thông báo ngắn gọn về điều kiện khí tượng nguy hiểm đến tàu bay, hệ thống kỹ thuật, trang bị, thiết bị đang ở mặt đất và dịch vụ cảng hàng không, sân bay.

2.8 Cảnh báo hiện tượng gió đứt tầng thấp

Cảnh báo hiện tượng gió đứt tầng thấp (WS WRNG) là thông báo ngắn gọn về sự xuất hiện hay dự kiến sẽ xuất hiện gió đứt trong phạm vi giữa bề mặt đường cất hạ cánh và độ cao 500 mét; hiện tượng gió đứt có khả năng ảnh hưởng xấu đến tàu bay đang hoạt động trong giai đoạn cất cánh lấy độ cao, hoặc tàu bay đang vòng lượn vào tiếp cận hạ cánh.

3. Các sản phẩm dịch vụ khác

3.1Hồ sơ khí tượng và thuyết trình, tư vấn

Tại các cảng hàng không, sân bay, tổ lái hoặc nhân viên điều độ, khai thác bay được cung cấp hồ sơ khí tượng bao gồm cả thuyết trình và tư vấn các thông tin về thời tiết. Hồ sơ khí tượng  là những tin tức khí tượng được trình bày dưới dạng bản đồ, bảng biểu và bản tin để tổ lái sử dụng trong suốt hành trình chuyến bay. Thuyết trình, tư vấnđược thực hiện bằng phương thức đối thoại trực tiếp hoặc bằng các phương tiện thông tin liên lạc khác giữa nhân viên khí tượng với đối tượng sử dụng.

Tại Trung tâm kiểm soát đường dài ACC Hà Nội, có bộ phận trực khí tượng để cung cấp  thuyết trình và tư vấn trực tiếp cho Kiểm soát viên không lưu phục vụ công tác chỉ huy điều hành bay. Trong thời gian tới, Tổng công ty sẽ nghiên cứu triển khai nhân rộng mô hình tại ACC Hồ Chí Minh cũng như các Cơ sở Điều hành bay khác, góp phần bảo đảm hoạt động bay an toàn, điều hòa, hiệu quả.

Vị trí trực khí tượng tại ACC Hà Nội

3.2 Số liệu khí hậu hàng không

Số liệu khí hậu hàng không chủ yếu cung cấp cho các nhà khai thác để phục vụ công tác lập kế hoạch hoạt động bay, đặc biệt quy hoạch tuyến đường bay mới.


Bản tin SIGMET đồ họa TT Cảnh báo thời tiết cung cấp trên website CSDL khí tượng hàng không

IV. Lời kết

Việt Nam là một trong những quốc gia nằm trong khu vực có sự tăng trưởng mạnh mẽ nhất hoạt động hàng không. Trong khi đó Việt Nam cũng là một nươc có thời tiết, khí hậu khắc nghiệt. Vì vậy, dịch vụ khí tượng hàng không đã được các cấp lãnh đạo quan tâm đầu tư, phát triển để phục vụ ngày một tốt hơn hoạt động bay, góp phần thúc đẩy nền kinh tế của đất nước.

Dịch vụ khí tượng hàng không đóng vai trò quan trọng góp phần đảm bảo cho các chuyến bay hàng không hoạt động an toàn điều hoà và hiệu quả. Thông tin khí tượng hàng không cần được cung cấp liên tục, kịp thời, đầy đủ và tin cậy cho từng giai đoạn theo chu trình hoạt động khép kín của chuyến bay. Quá trình phát triển của ngành hàng không nói chung, hàng không dân dụng tại Việt Nam nói riêng đòi hỏi các đơn vị cung cấp dịch vụ khí tượng hàng không phải liên tục cập nhật, cải tiến dây chuyền sản xuất, phát triển con người, kịp thời nắm bắt nhu cầu người dùng, đầu tư trang thiết bị, đặc biệt cần chú trọng ứng dụng công nghệ tiên tiến để không chỉ cải tiến chất lượng sản phẩm khí tượng mà còn nâng cao hiệu quả khai thác sản phẩm phục vụ công tác điều hành, khai thác bay, hội nhập với sự phát triển chung của ngành khí tượng hàng không khu vực và thế giới.