Nguyễn Đức Việt (Verner Schultze) và những đóng góp trong buổi đầu của Không quân và Hàng không dân dụng Việt Nam

Trong lịch sử hình thành và phát triển của Không quân nhân dân Việt Nam và Hàng không dân dụng Việt Nam, có những con người đặc biệt đã để lại dấu ấn sâu đậm bằng trí tuệ, lòng dũng cảm và sự gắn bó vượt qua mọi ranh giới quốc gia. Đồng chí Nguyễn Đức Việt (tên thật là Verner Schultze), một người Đức từng trải qua nhiều biến động của thế kỷ XX, chính là một trong những nhân vật tiêu biểu như vậy.

Verner Schultze vốn được đào tạo nghề dệt và sau đó học lái máy bay liên lạc trong quân đội Đức. Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, ông bị bắt làm tù binh và sau đó bị chuyển giao cho Pháp. Trước lựa chọn khắc nghiệt giữa việc tiếp tục bị giam giữ hoặc gia nhập quân đội Lê dương, ông buộc phải tham gia lực lượng này và được điều sang Việt Nam năm 1946. Tuy nhiên, với tinh thần phản đối chiến tranh và khát vọng tự do, ông đã cùng một số binh sĩ rời bỏ hàng ngũ, tình nguyện đứng về phía cách mạng Việt Nam.

Ngay từ những ngày đầu, Nguyễn Đức Việt đã tham gia công tác địch vận tại Quân khu 2, sau đó được điều về Cục Quân giới. Với nền tảng kỹ thuật vững chắc, ông đã trực tiếp nghiên cứu, chế tạo thành công đạn chống tăng AT - một loại vũ khí quan trọng trong điều kiện chiến đấu còn nhiều thiếu thốn. Thành tích này đã giúp ông vinh dự được gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh, được Bác đặt tên “Nguyễn Đức Việt” - thể hiện tinh thần đoàn kết, hữu nghị giữa hai dân tộc Việt Nam và Đức. Ông cũng được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương, chính thức trở thành một chiến sĩ cách mạng.

Dấu ấn đặc biệt của đồng chí Nguyễn Đức Việt đối với ngành Hàng không Việt Nam bắt đầu từ năm 1949, khi Đại tướng Võ Nguyên Giáp ký quyết định thành lập Ban Nghiên cứu Không quân - tiền thân của Không quân nhân dân Việt Nam và Hàng không dân dụng Việt Nam. Là một phi công có trình độ chuyên môn, ông được giao nhiệm vụ huấn luyện và nghiên cứu kỹ thuật hàng không trong điều kiện vô cùng thiếu thốn.

Với hai chiếc máy bay Morane và Tiger Moth - tài sản quý giá duy nhất lúc bấy giờ, đồng chí Nguyễn Đức Việt cùng đồng đội đã kiên trì nghiên cứu, phục chế và thử nghiệm. Trải qua nhiều gian nan, nguy hiểm, ngày 15/8/1949, chiếc Tiger Moth mang cờ đỏ sao vàng do chính ông điều khiển và đồng chí Đống thợ máy đã cất cánh thành công. Sự kiện này không chỉ mang ý nghĩa kỹ thuật mà còn là cột mốc lịch sử, đánh dấu bước khởi đầu của ngành Không quân và Hàng không Việt Nam. Thứ trưởng Bộ Quốc phòng Tạ Quang Bửu đã đánh giá đây là minh chứng rõ nét cho tinh thần trách nhiệm và lòng dũng cảm của một người phi công.

Không chỉ trực tiếp bay thử, đồng chí Nguyễn Đức Việt còn đóng vai trò quan trọng trong công tác đào tạo thế hệ cán bộ hàng không đầu tiên của Việt Nam. Ông giảng dạy nhiều lĩnh vực như kỹ thuật hàng không, vật lý hàng không, lý thuyết phi hành, tổ chức sân bay… Với kiến thức bài bản từ châu Âu và kinh nghiệm thực tiễn phong phú, các bài giảng của ông luôn sinh động, dễ hiểu, góp phần hình thành nền tảng tri thức cho lực lượng phi công và cán bộ kỹ thuật non trẻ. Bên cạnh đó, ông còn tham gia biên soạn, dịch thuật nhiều tài liệu chuyên môn quan trọng, phục vụ trực tiếp cho nhiệm vụ chiến đấu và huấn luyện.

Sau ngày tiếp quản sân bay Gia Lâm năm 1955, đồng chí Nguyễn Đức Việt tiếp tục thể hiện vai trò nổi bật trong công tác điều hành bay. Đặc biệt, ngày 02/01/1955, ông đã trực tiếp chỉ huy chuyến bay đầu tiên hạ cánh an toàn tại sân bay Gia Lâm sau khi tiếp quản. Sự kiện này gây ấn tượng mạnh với phi hành đoàn nước ngoài, đồng thời đánh dấu bước trưởng thành quan trọng của ngành Hàng không dân dụng Việt Nam cũng như công tác quản lý bay.

Không chỉ gắn bó, cống hiến cho cách mạng Việt Nam trên lĩnh vực quân sự và hàng không, đồng chí Nguyễn Đức Việt còn lựa chọn gắn bó lâu dài với mảnh đất này bằng cả cuộc sống riêng tư và tình cảm sâu nặng. Năm 1947, trong những năm tháng kháng chiến đầy gian khổ, ông kết hôn với bà Hoàng Thị Thành, người dân tộc Tày quê ở Hoàng Su Phì, tỉnh Hà Giang. 

Từ đó, Việt Nam không chỉ là nơi ông chiến đấu và làm việc mà còn trở thành quê hương thứ hai - nơi ông xây dựng tổ ấm và gắn bó lâu dài. Tại chiến khu Việt Bắc, trong điều kiện còn nhiều thiếu thốn, gia đình nhỏ của ông vẫn đón niềm vui khi hai người con lần lượt ra đời, được đặt tên là Nguyễn Việt Hoa và Nguyễn Đức Hồng.

Tên gọi của hai người con không chỉ mang ý nghĩa giản dị mà còn chứa đựng tình cảm sâu sắc của người cha. “Hoa - Hồng” là loài hoa quen thuộc, gần gũi, hiện diện trong văn hóa của cả Việt Nam và nước Đức - quê hương nơi ông sinh ra. Đó cũng là biểu tượng cho sự gắn kết giữa hai dân tộc, giống như chính cuộc đời ông - một người Đức nhưng đã lựa chọn sống, chiến đấu và cống hiến cho Việt Nam.

Trong những năm tháng ấy, bà Hoàng Thị Thành cũng tham gia công tác tại Cục Địch vận, Bộ Quốc phòng, cùng chồng đóng góp cho sự nghiệp cách mạng. Gia đình nhỏ của ông là hình ảnh tiêu biểu cho sự hòa quyện giữa tình yêu cá nhân và lý tưởng lớn lao, giữa hai nền văn hóa khác biệt nhưng cùng chung khát vọng hòa bình và độc lập.

Năm 1956, ông trở về Cộng hòa Dân chủ Đức công tác. Đến ngày 01/7/1968, ông qua đời đột ngột trong một chuyến công tác tại Bỉ khi đang giữ chức Thanh tra đường bay quân sự. Ông ra đi khi chưa kịp trở lại Việt Nam - nơi có gia đình và những năm tháng gắn bó sâu nặng.

Những đóng góp của đồng chí Nguyễn Đức Việt đối với ngành Hàng không Việt Nam là vô cùng to lớn và mang tính nền tảng. Từ nghiên cứu, chế tạo, bay thử, đào tạo đến tổ chức điều hành bay - ông đã góp phần đặt những viên gạch đầu tiên cho sự hình thành và phát triển của Không quân nhân dân Việt Nam và Hàng không dân dụng Việt Nam, trong đó có lĩnh vực quản lý bay.

Ghi nhận những cống hiến đặc biệt đó, Bộ Giao thông vận tải đã truy tặng ông Kỷ niệm chương “Vì sự phát triển ngành Giao thông vận tải” nhân dịp kỷ niệm 60 năm thành lập ngành Hàng không dân dụng Việt Nam. Đây không chỉ là sự tri ân đối với một cá nhân xuất sắc mà còn là sự khẳng định vai trò của những con người quốc tế đã góp phần làm nên lịch sử ngành Hàng không Việt Nam.

Tên tuổi Nguyễn Đức Việt (Verner Schultze) sẽ mãi được trân trọng như một biểu tượng của tinh thần quốc tế cao cả, của lòng dũng cảm và trí tuệ - người đã có nhiều đóng góp quan trọng cho sự hình thành và phát triển ban đầu của Không quân và Hàng không Việt Nam.

    PH