Phía sau một huấn lệnh

Trong công tác điều hành bay, Kiểm soát viên không lưu (KSVKL) và tổ lái duy trì liên lạc chủ yếu qua hệ thống liên lạc thoại vô tuyến. Trên tần số, việc trao đổi không diễn ra như một cuộc hội thoại thông thường mà sử dụng hệ thống thuật ngữ và phương thức liên lạc được chuẩn hóa theo quy định của tổ chức Hàng không dân dụng quốc tế (ICAO), nhằm truyền đạt thông tin và huấn lệnh một cách ngắn gọn, chính xác, hạn chế tối đa khả năng hiểu nhầm.

Khi thiết lập liên lạc, tổ lái sử dụng số hiệu chuyến bay để nhận dạng và báo cáo những thông tin cần thiết. KSVKL tiếp nhận, đánh giá tình hình và đưa ra các chỉ dẫn, huấn lệnh phù hợp. Với những nội dung yêu cầu phải nhắc lại, tổ lái thực hiện readback; KSVKL nghe và kiểm tra nội dung nhắc lại (hearback) để kịp thời phát hiện, sửa chữa sai lệch.

Một chu trình liên lạc có thể chỉ diễn ra trong vài giây. Những huấn lệnh như điều chỉnh tốc độ, thay đổi hướng bay, thay đổi độ cao, cất cánh hay bay lại được truyền đi bằng những câu ngắn gọn trên tần số. Nhưng phía sau một huấn lệnh ngắn là quá trình liên tục quan sát, đánh giá, dự báo và ra quyết định của KSVKL.

Luôn đi trước tình huống

KSVKL không chỉ điều hành dựa trên vị trí hiện tại của tàu bay. Điều quan trọng hơn là phải hình dung được bức tranh không lưu trong những phút tiếp theo: tàu bay sẽ ở đâu, khoảng cách sẽ tăng hay giảm, trình tự đến - đi sẽ thay đổi như thế nào và phương án nào cần chuẩn bị nếu tình huống không diễn biến như dự kiến.

Trong môi trường có mật độ hoạt động bay cao, một thay đổi nhỏ có thể tạo ra tác động dây chuyền. Một tàu bay giảm tốc sớm có thể làm giảm khoảng cách với tàu bay theo sau; một chuyến khởi hành chưa sẵn sàng có thể làm thay đổi thứ tự cất cánh; thời gian chiếm dụng đường cất hạ cánh kéo dài có thể ảnh hưởng đến tàu bay đang tiếp cận; một trường hợp bay lại có thể làm thay đổi trình tự tàu bay đến và đi trong khu vực.

Do đó, KSVKL không chỉ giải quyết câu hỏi “Tàu bay này cần làm gì?”, mà còn phải tính đến “Huấn lệnh này sẽ tác động như thế nào đến toàn bộ bức tranh điều hành?”

Từ bức tranh hiện tại đến bức tranh tiếp theo

Đối với một tàu bay đang làm tiếp cận, KSVKL không chỉ quan sát khoảng cách hiện tại mà phải đánh giá xu hướng của phân cách: tốc độ giữa các tàu bay khác nhau như thế nào, khi thiết lập trên tiếp cận chót phân cách dự kiến còn bao nhiêu, tàu bay phía trước có thể thoát ly đường cất hạ cánh vào thời điểm nào.

Tương tự, trước khi cho một tàu bay khởi hành, KSVKL phải đặt chuyến bay đó trong tổng thể hoạt động trên đường cất hạ cánh: tàu bay đến đang ở đâu, khoảng trống khai thác có phù hợp hay không, thời gian chiếm dụng đường cất hạ cánh dự kiến và phương án xử lý nếu tình huống thay đổi.

Quá trình đó diễn ra liên tục: Quan sát - Dự báo - Quyết định - Cấp huấn lệnh - Theo dõi - Đánh giá lại.

Một huấn lệnh được phát đi không phải là điểm kết thúc. KSVKL tiếp tục giám sát việc thực hiện, đánh giá diễn biến của phân cách và sẵn sàng điều chỉnh phương án khi cần thiết.

Duy trì “bức tranh” chung của kíp trực

Tư duy dự báo không chỉ dựa vào kinh nghiệm của từng KSVKL mà còn phụ thuộc vào nhận thức tình huống (Situational Awareness - SA) và chất lượng hiệp đồng giữa các vị trí kiểm soát.

Trong khai thác thực tế, các thông tin từ APP (Kiểm soát tiếp cận), TWR (Kiểm soát tại sân) hay cơ sở điều hành bay liên quan có thể làm thay đổi phương án đang được tính toán. Hiệp đồng sớm giúp KSVKL có thêm thời gian xử lý, hạn chế tình trạng bị động và duy trì tính liên tục của phương án điều hành.

Đặc biệt trong thời điểm mật độ hoạt động bay cao hoặc xuất hiện tình huống bất thường, việc cả kíp trực duy trì được một bức tranh không lưu thống nhất có ý nghĩa quan trọng đối với an toàn và năng lực xử lý tình huống.

Phía sau vài giây trên tần số

Một huấn lệnh trên tần số có thể chỉ kéo dài vài giây, nhưng quyết định dẫn đến huấn lệnh đó có thể đã được KSVKL tính toán từ trước.

Nhận biết một xu hướng bất lợi trước khi phân cách bị thu hẹp; chuẩn bị phương án bay lại trước khi phải sử dụng; dự kiến thay đổi trình tự trước khi phát sinh ùn tắc - đó là sự khác biệt giữa phản ứng với tình huống và chủ động kiểm soát tình huống.

Bởi vậy, phía sau mỗi huấn lệnh không chỉ là kỹ năng liên lạc hay thao tác điều hành, mà còn là nhận thức tình huống, tư duy dự báo và sự hiệp đồng của cả kíp trực.

Để khi một huấn lệnh được phát đi, đó là đúng huấn lệnh, đúng thời điểm và luôn có phương án cho bước tiếp theo.
Trong dòng chảy liên tục của hoạt động bay, những cuộc trao đổi giữa KSVKL và tổ lái vẫn diễn ra từng phút, từng giờ. Mỗi huấn lệnh có thể chỉ kéo dài vài giây trên tần số, nhưng phía sau đó là quá trình KSVKL quan sát, đánh giá, dự kiến diễn biến và ra quyết định; là sự tiếp nhận, xác nhận và thực hiện chính xác của tổ lái; cùng sự phối hợp chặt chẽ giữa các vị trí, các cơ sở điều hành bay liên quan. Sự chuẩn xác trong từng lời nói, thống nhất trong trao đổi và chủ động trong từng quyết định chính là những mắt xích quan trọng góp phần duy trì hoạt động bay an toàn, điều hòa và hiệu quả.
 

NTP