Quản lý rủi ro mệt mỏi trong điều hành bay – nền tảng cho an toàn và phát triển bền vững

Trong môi trường điều hành không lưu liên tục 24/7, kiểm soát viên không lưu là những người giữ nhịp an toàn cho bầu trời.

Mỗi tình huống phân cách được xử lý chính xác, mỗi tính toán được thực hiện cẩn trọng để bảo đảm luồng không lưu vận hành trơn tru, tất cả đều là kết quả của hàng giờ tập trung cao độ. Thế nhưng, chính cường độ làm việc ấy khiến mệt mỏi âm thầm tích tụ, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu suất và an toàn, trở thành một thách thức thầm lặng nhưng hiện hữu trong công việc của người kiểm soát viên không lưu.

Mệt mỏi – rủi ro không thể xem nhẹ

Theo một nghiên cứu quy mô châu Âu của EASA (2024) cho thấy: Mỗi giờ làm việc liên tục không nghỉ có thể làm tăng 33 % nguy cơ mệt mỏi nghiêm trọng, và mỗi ca đêm làm nguy cơ tăng tới hơn 250 %.  Mệt mỏi không chỉ là cảm giác buồn ngủ, mà là sự suy giảm khả năng duy trì chú ý, tốc độ phản ứng, trí nhớ ngắn hạn và phán đoán tình huống, vốn là những yếu tố then chốt trong điều hành bay. 

Điều đáng nói là, các sai sót do mệt mỏi không phải lúc nào cũng rõ ràng. Đôi khi chỉ là phản ứng chậm vài giây, hay một thao tác nhầm nhỏ, nhưng cũng đủ tạo nên rủi ro trong chuỗi an toàn phức tạp của hoạt động bay. Khi lưu lượng bay tại Việt Nam ngày càng tăng, nhiều sân bay hoạt động suốt ngày đêm, các ca làm việc nối tiếp liên tục. Quản lý rủi ro mệt mỏi vì thế trở thành yêu cầu cấp thiết để bảo đảm an toàn tuyệt đối cho hệ thống điều hành bay quốc gia.

Từ nhận thức đến hành động 

Tại VATM, an toàn luôn là giá trị cốt lõi.
Cùng với các chương trình về Văn hoá An toàn và Văn hoá Chính trực trong huấn luyện, việc xây dựng và triển khai Hệ thống Quản lý Rủi ro Mệt mỏi (FRMS – Fatigue Risk Management System) được xem là bước tiến quan trọng hướng tới môi trường làm việc khoa học, nhân văn và bền vững. Theo ICAO Doc 9966, một hệ thống FRMS hiệu quả có thể được xây dựng dựa trên 4 thành phần cốt lõi:
(1) Chính sách và Mục tiêu: Xác định cam kết của lãnh đạo, phạm vi áp dụng, mục tiêu an toàn và cơ chế đo lường hiệu suất.
(2) Quy trình Quản lý Rủi ro: Vận hành theo chu trình khép kín Giám sát - Nhận diện - Đánh giá - Giảm thiểu, dựa trên dữ liệu đa nguồn như khảo sát mức độ buồn ngủ Karolinska (KSS), báo cáo bảo mật, phân tích lịch trực, mô hình sinh học và dữ liệu sự cố.
(3) Quy trình Bảo đảm An toàn: Theo dõi, đánh giá và cải tiến liên tục để duy trì rủi ro trong giới hạn chấp nhận, thông qua kiểm tra, đánh giá định kỳ và quản lý thay đổi.
(4) Quy trình Truyền thông: Đảm bảo mọi nhân viên đều hiểu cơ chế mệt mỏi, được khuyến khích báo cáo trung thực trong môi trường không trừng phạt, góp phần hình thành văn hoá an toàn bền vững.

Các chuyên gia quốc tế khuyến nghị, việc kiểm soát mệt mỏi không chỉ dừng lại ở việc xây dựng lịch làm việc hợp lý, mà cần bắt đầu từ nhận thức và năng lực tự quản lý của từng kiểm soát viên không lưu: hiểu cơ chế sinh học của cơ thể, biết cách nghỉ ngơi hợp lý, nhận diện sớm dấu hiệu căng thẳng và chủ động báo cáo khi thấy nguy cơ.

Một văn hoá không đổ lỗi, nơi mệt mỏi được xem là tín hiệu cảnh báo an toàn chứ không phải biểu hiện của sự yếu kém cá nhân, chính là nền tảng để hệ thống quản lý rủi ro mệt mỏi vận hành hiệu quả và bền vững.

VATM hướng tới một môi trường làm việc an toàn và nhân văn

Trong định hướng phát triển đến năm 2030, Tổng công ty Quản lý bay Việt Nam (VATM) đặt trọng tâm vào chuyển đổi số, đào tạo dựa trên năng lực (CBTA) và xây dựng đội ngũ kiểm soát viên không lưu chuyên nghiệp, khỏe mạnh, bền bỉ. Cùng với đó, công tác quản lý rủi ro mệt mỏi được tích hợp vào các chương trình huấn luyện nội bộ, trở thành một phần của chiến lược phát triển văn hoá an toàn toàn diện, gắn liền với những giá trị cốt lõi mà VATM theo đuổi: An toàn - Chính trực - Hiệu quả - Hợp tác - Phát triển bền vững.

Đào tạo về mệt mỏi không chỉ giúp người lao động hiểu rõ hơn về cơ thể và giới hạn sinh học của mình, mà còn giúp VATM ứng dụng khoa học dữ liệu, mô hình dự báo và phương pháp quản lý nhân văn vào điều hành, đặt con người làm trung tâm của hệ thống an toàn và hướng đến sự phát triển bền vững.

Hướng tới bầu trời an toàn hơn mỗi ngày

Khi kiểm soát viên không lưu được nghỉ ngơi đúng cách, được lắng nghe và được trang bị kiến thức, họ sẽ mang lại hiệu quả, sự chính xác và mức độ an toàn cao nhất cho từng đường bay. Đầu tư cho quản lý mệt mỏi chính là đầu tư cho an toàn, cho con người, và cho tương lai phát triển bền vững của ngành Quản lý bay Việt Nam.

NĐT - TTĐTHL

Tài liệu tham khảo:
1. International Civil Aviation Organization (ICAO): Manual for the Oversight of Fatigue Management Approaches, Doc 9966; 
2. European Union Aviation Safety Agency (EASA). Study on the Analysis, Prevention and Management of Air Traffic Controller Fatigue, May 2024.
3. Các tài liệu của các tổ chức hàng không uy tín trên thế giới.