SADSB - mở khóa những giới hạn mới cho công nghệ giám sát không lưu

Bắt đầu được đưa vào khai thác và ứng dụng trên khu vực Bắc Đại Tây Dương từ 2019, công nghệ Giám sát tự động phụ thuộc – quảng bá thu từ không gian (Space-based Automatic Dependent Surveillance – Broadcast, sau đây gọi tắt là SADSB) đã và đang dần trở thành một lớp dữ liệu mật thiết nhằm hỗ trợ phục vụ phân cách, cảnh báo, tìm kiếm – cứu nạn và quản lý luồng không lưu.

ADS-B, công nghệ giám sát tự động phụ thuộc – phát quảng bá, từ lâu vốn đã được xem như là công nghệ cốt lõi của hàng không hiện đại. Bằng việc cung cấp dữ liệu tàu bay một cách tự động với độ chính xác gần như tiệm cận với thời gian thực, hệ thống đóng vai trò thiết yếu trong việc phòng tránh va chạm, cải thiện an toàn bay cũng như tối ưu hóa không phận. 

Tuy nhiên, tính phụ thuộc của ADS-B cũng đồng thời mang lại những hạn chế nhất định. Khi máy bay tiến vào những khu vực khuất tầm phủ của các trạm thu ADS-B mặt đất – điển hình như đại dương mênh mông, các vệt mục tiêu sẽ biến mất hoặc được cập nhật theo chu kỳ thưa thớt hơn và kiểm soát viên không lưu sẽ không thể phát hiện kịp thời những sai lệch bất thường như trong môi trường thuận lợi. Đó cũng là khi SADSB được phát triển nhằm thu hẹp những rủi ro đó.

SADSB – Bảy năm một chặng đường

Ngày 27/03/2019 đánh dấu một cột mốc quan trọng trong ngành hàng không, khi NATS và NAV CANADA chính thức đưa vào khai thác hệ thống SADSB tại khu vực Bắc Đại Tây Dương. Trong vòng hai năm trước đó, những bộ thu ADS-B được Aireon – nhà tiên phong, đơn vị phát triển và vận hành độc quyền hệ thống SADSB - tái thiết kế nhằm thu nhỏ tải trọng và tối ưu hóa cấu trúc, trước khi được đưa vào không gian vũ trụ trên 66 vệ tinh thuộc mạng lưới Iridium NEXT.

Không cần thay đổi thiết bị hay công nghệ thiết bị phát ADS-B trên tàu bay, SADSB chuyển bộ thu ADS lên các vệ tinh LEO – các vệ tinh hoạt động tại quỹ đạo Trái Đất tầm thấp. Ở cao độ này, các bộ thu vẫn có thể thu nhận với các bản tin được phát quảng bá trên tần số ADS-B Extended Squitter 1090MHz, bao gồm cả những bản tin được phát từ những nơi khuất tầm phủ của các trạm ADS-B mặt đất. 

Bắc Đại Tây Dương vốn là một khu vực mang trong mình những dòng giao thông đại dương lớn nhất thế giới. Việc dữ liệu vị trí được cập nhật một cách thường xuyên hơn sẽ góp phần hỗ trợ kiểm soát viên không lưu phát hiện sớm những sai lệch, đánh giá mức độ xung đột một cách chính xác hơn và xử lý yêu cầu thay đổi độ cao hoặc đường bay một cách chủ động hơn.

Sau sáu năm khai thác SADSB, vào tháng 05/2025, NATS công bố kết quả đánh giá độc lập bởi Steer – một công ty tư vấn toàn cầu có chuyên môn về hàng không và phân tích chi phí – lợi ích. Qua đó, công ty này xác nhận tác động mang tính chuyển đổi của SADSB trong việc hiện đại hóa quản lý giao thông hàng không trên biển, bằng việc chỉ ra rằng hệ thống mang lại khoảng 2 bảng Anh giá trị cho các hãng hàng không trên mỗi 1 bảng chi ra. Bên cạnh lợi ích về kinh tế với 19 triệu bảng Anh chi phí nhiên liệu hàng năm được tiết kiệm, SADSB cũng mang lại những tác động tích cực tới môi trường – lượng khí thải dư thừa trong năm 2023 đã giảm khoảng 45.000 tấn CO2, giảm đáng kể so với cùng kì năm 2018.

Triển vọng, tầm nhìn và những dư địa phát triển của SADSB

Ngày nay, việc tiếp cận và khai thác sử dụng SADSB không chỉ gói gọn trong khuôn khổ Bắc Đại Tây Dương. Các quốc gia khu vực châu Á – Thái Bình Dương đã và đang nghiên cứu tiếp cận công nghệ này theo nhiều mức – từ hiển thị hỗ trợ tình huống đến làm nguồn giám sát cho việc phân cách tàu bay, phụ thuộc vào các đặc tính của khu vực như diện tích rộng, nhiều FIR giáp biển, mật độ phát triển hạ tầng không đồng đều và giao thông tăng nhanh trên các trục Đông Bắc Á – Đông Nam Á – Nam Á – Trung Đông. Các quốc gia tiên phong ứng dụng SADSB trong khu vực này có thể kể đến bao gồm Ấn Độ, Thái Lan, Malaysia, …

Tại Việt Nam, Tổng công ty Quản lý bay Việt Nam đã có kinh nghiệm khai thác ADS-B mặt đất từ rất sớm. Tính đến nay, VATM đã triển khai hơn 25 trạm ADS-B trong FIR Hồ Chí Minh và FIR Hà Nội. Việc cân nhắc, đánh giá và áp dụng khai thác SADSB với tư cách một lớp bổ sung có chọn lọc, song song với các hệ thống radar và ADS-B mặt đất hiện hữu trong các lĩnh vực quản lý không lưu, tìm kiếm cứu nạn, quản lý luồng không lưu và an toàn điều hành bay là một hướng đi phù hợp với xu thế của hàng không hiện đại. 

Có thể nói, từ câu chuyện “nhìn thấy tàu bay giữa đại dương”, công nghệ SADSB đã giải quyết được một phần không nhỏ đối với bài toán giám sát tàu bay hợp tác ở khu vực đại dương, vùng sâu vùng xa, qua đó trở thành một nguồn dữ liệu thiết thực hỗ trợ công tác quản lý không lưu.

Minh Nguyễn

Nguồn tham khảo:
https://www.nats.aero/news/six-years-of-space-based-ads-b-transforming-north-atlantic-airspace/
https://www.navcanada.ca/en/air-traffic/space-based-ads-b.aspx
https://aireon.com/malaysia-selects-aireons-space-based-ads-b-for-surveillance-in-oceanic-airspace/
https://unitingaviation.com/news/capacity-efficiency/unlocking-the-potential-of-space-based-ads-b/