Tiếng anh – Năng lực nghề nghiệp quan trọng của Kiểm soát viên không lưu

Trong nghề kiểm soát không lưu (Air Traffic Control – ATC), mỗi huấn lệnh phát ra trên tần số điều hành không chỉ là một lời hướng dẫn thông thường mà còn là hành động trực tiếp bảo đảm an toàn cho chuyến bay. Chỉ một con số nhầm lẫn, một phát âm thiếu chuẩn xác hay một ngữ điệu không rõ ràng cũng có thể dẫn đến tình huống mất phân cách, lệch đường bay, thậm chí gây ra thảm họa. Thực tiễn quốc tế và nhiều nghiên cứu của Tổ chức Hàng không dân dụng quốc tế (ICAO), trong đó nổi bật là ICAO Doc 9835 cùng các công trình của Elizabeth Mathews - chuyên gia hàng đầu về ngôn ngữ hàng không, đồng tác giả biên soạn tài liệu này cùng nhiều chuyên gia quốc tế khác, đã chỉ ra rằng giao tiếp kém hiệu quả là nguyên nhân trực tiếp hoặc gián tiếp của hàng loạt tai nạn hàng không trong nhiều thập kỷ qua. Bởi vậy, tiếng Anh không chỉ là kỹ năng bổ trợ, mà với kiểm soát viên không lưu (KSVKL) còn là năng lực nghề nghiệp bắt buộc và là “lá chắn an toàn” quan trọng nhất.

Thế giới đã có nhiều bài học quý giá về tầm quan trọng của giao tiếp trong hàng không. Chẳng hạn, tai nạn chuyến bay Avianca 052 năm 1990 xảy ra khi tổ lái không truyền đạt rõ tình trạng cạn nhiên liệu, dẫn đến kiểm soát viên không nhận ra mức độ khẩn cấp, với những hậu quả đáng tiếc. Nhiều nghiên cứu quốc tế cũng chỉ ra rằng giao tiếp chưa hiệu quả là một trong ba nguyên nhân phổ biến nhất gây ra tai nạn hàng không. Tài liệu của ICAO nêu rõ những lỗi thường gặp như nghe nhầm con số, truyền đạt quá nhanh, khác biệt trong phát âm, hoặc nghe – nhắc lại huấn lệnh chưa đầy đủ. Những minh chứng này cho thấy năng lực ngoại ngữ của kiểm soát viên không lưu không chỉ giúp công việc trôi chảy hơn, mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sự an toàn của hành khách và phi hành đoàn trên mỗi chuyến bay.

Chuẩn mực quốc tế và thách thức với Việt Nam

Tiếng Anh trong công tác điều hành bay được sử dụng ở hai phạm vi chính:

Thứ nhất là Standard Phraseology - hệ thống thuật ngữ chuẩn ICAO:  áp dụng trong các tình huống điều hành thường lệ với đặc điểm ngắn gọn, rõ ràng và dễ hiểu cho mọi quốc tịch, ví dụ như huấn lệnh “Cleared to land runway two-eight” (Được phép hạ cánh đường băng 28), một câu lệnh chuẩn mà bất kỳ phi công nào, ở bất kỳ quốc gia nào, cũng đều hiểu và sử dụng chung.

Thứ hai là Plain English - tiếng Anh tự nhiên: dùng trong những tình huống bất thường hoặc khẩn nguy khi hệ thống thuật ngữ chuẩn không còn đủ để diễn đạt. Khi đó, kiểm soát viên không lưu phải có khả năng sử dụng ngôn ngữ một cách linh hoạt, rõ ràng và chính xác, tuyệt đối tránh mơ hồ. 

Chính vì vậy, một kiểm soát viên giỏi không chỉ thành thạo thuật ngữ chuẩn ICAO mà còn phải nhuần nhuyễn tiếng Anh tự nhiên, bởi chỉ dựa vào thuật ngữ chuẩn sẽ không thể xử lý hết những tình huống phát sinh trong thực tế.

Khác với các quốc gia sử dụng tiếng Anh như ngôn ngữ mẹ đẻ, kiểm soát viên Việt Nam gặp nhiều khó khăn hơn trong việc nghe, hiểu và sử dụng chính xác, trong bối cảnh Việt Nam đang kiểm soát gần 1 triệu chuyến bay mỗi năm với mật độ ngày càng tăng và độ phức tạp lớn, đặc biệt trên các chặng bay quốc tế. Quá trình hội nhập sâu rộng với ICAO, ASEAN và các đối tác quốc tế như DFS, Airways New Zealand, CAAS… đặt ra yêu cầu KSVKL Việt Nam không chỉ đáp ứng chuẩn khai thác tối thiểu mà còn phải nâng cao năng lực ngoại ngữ, hướng tới thành thạo để khẳng định chất lượng nghề nghiệp và đáp ứng hiệu quả các yêu cầu hợp tác quốc tế; nếu không đạt được điều đó, nguy cơ tụt hậu, hạn chế trong hợp tác quốc tế, thậm chí ảnh hưởng đến an toàn hoạt động bay quốc gia là điều khó tránh khỏi. Để đảm bảo năng lực ngoại ngữ, ICAO đã ban hành Yêu cầu thông thạo ngôn ngữ (Language Proficiency Requirements) với sáu mức, trong đó ba mức từ mức 4 trở lên được coi là đủ điều kiện khai thác. Cụ thể:

Mức 4 (Operational) là ngưỡng tối thiểu để hành nghề, với khả năng phát âm chấp nhận được, xử lý các tình huống quen thuộc và ứng phó những bất thường đơn giản; 

Mức 5 (Extended) đòi hỏi cao hơn về vốn từ vựng, cấu trúc ngữ pháp và khả năng phản ứng linh hoạt, đặc biệt trong tình huống phức tạp; 

Mức 6 (Expert) là mức cao nhất, giao tiếp tự nhiên, trôi chảy, chính xác, gần như tương đương người bản ngữ. 
Với Tổng công ty Quản lý bay Việt Nam, mục tiêu không thể dừng lại ở Mức 4, bởi đây chỉ là cánh cửa tối thiểu để bước vào nghề; mỗi kiểm soát viên cần coi Mức 5 là chuẩn mực phấn đấu để khẳng định năng lực, duy trì sự nghiệp bền vững và đáp ứng hiệu quả yêu cầu hội nhập quốc tế.

Thang đánh giá mức 4, 5 và 6 độ thông thạo ngôn ngữ tiếng Anh của ICAO với các tiêu chí cụ thể về phát âm, từ vựng, ngữ pháp, sự lưu loát, hiểu biết và tương tác

Trách nhiệm của Tổ chức và cá nhân

Mỗi kiểm soát viên cần nhận thức rõ rằng tiếng Anh không chỉ là một kỹ năng bổ trợ, mà là điều kiện tiên quyết để duy trì và phát triển sự nghiệp. Do đó, việc lập kế hoạch học tập, rèn luyện thường xuyên và tự đánh giá trong từng ca trực phải trở thành trách nhiệm không thể xem nhẹ, từ phát âm chính xác các con số và chữ cái, tập trung lắng nghe và nhắc lại huấn lệnh đầy đủ, đến chủ động xác nhận thông tin với tổ lái khi có bất kỳ nghi ngờ nào.

Về phía VATM, cần có định hướng xuyên suốt và quyết liệt: bảo đảm 100% kiểm soát viên không lưu đạt mức năng lực ngôn ngữ tối thiểu Mức 4 theo chuẩn quốc tế, đồng thời khuyến khích, ưu tiên nhân sự ở những vị trí trọng yếu phấn đấu đạt Mức 5. Song song với đó là sự đầu tư vào chương trình huấn luyện thực tế, hệ thống mô phỏng và phòng lab tiếng Anh gắn chặt với tác nghiệp, đồng thời ứng dụng công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo trong phân tích giọng nói, hỗ trợ đánh giá năng lực và xây dựng kịch bản huấn luyện. Cơ chế đánh giá cần được tổ chức định kỳ, minh bạch, khách quan và tích hợp trong hệ thống quản lý an toàn - chất lượng.

Tiếng Anh – văn hóa nghề nghiệp và cam kết bảo đảm an toàn điều hành bay 
Như vậy, đối với nghề kiểm soát không lưu, tiếng Anh không chỉ là công cụ hỗ trợ mà còn là năng lực sống còn, quyết định an toàn cho mỗi chuyến bay. Đạt được sự thành thạo trong tiếng Anh là bước đầu tiên để xây dựng sự nghiệp bền vững và hội nhập quốc tế. Mức 4 chỉ là ngưỡng tối thiểu để bước vào nghề; mức 5 là chuẩn mực để khẳng định năng lực và duy trì sự nghiệp, còn mức 6 chính là “tấm hộ chiếu quốc tế” chứng minh uy tín và trình độ của kiểm soát viên không lưu trong môi trường toàn cầu.

Để đạt được điều đó, mỗi kiểm soát viên phải bắt đầu ngay từ hôm nay: học tập, rèn luyện và tự đánh giá trong từng ca trực, từ phát âm chính xác các con số và chữ cái, lắng nghe và nhắc lại huấn lệnh đầy đủ, đến chủ động xác nhận thông tin với tổ lái khi cần. Cấp quản lý cần biến chuẩn ngoại ngữ thành tiêu chí bắt buộc, gắn chặt với lộ trình nghề nghiệp và tiêu chuẩn an toàn. Tổng công ty Quản lý bay Việt Nam cần triển khai chiến lược tổng thể, quyết liệt, để tiếng Anh trở thành văn hóa nghề nghiệp, đồng thời là cam kết bảo vệ sự an toàn của mọi chuyến bay.

NĐT - TTĐTHL