VATM: Những lần thay đổi tên gọi và mô hình tổ chức

Từ một bộ phận thực hiện nhiệm vụ bảo đảm, điều hành các chuyến bay vận tải quân sự trong những năm đầu xây dựng lực lượng hàng không, Quản lý bay Việt Nam đã trải qua nhiều lần thay đổi về tên gọi, mô hình tổ chức và cơ chế hoạt động. Mỗi bước chuyển gắn với yêu cầu nhiệm vụ của từng giai đoạn lịch sử, tạo nền tảng để Tổng công ty Quản lý bay Việt Nam (VATM) từng bước trưởng thành, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế.

Từ nhiệm vụ phục vụ vận tải quân sự đến hình thành tổ chức quản lý bay dân dụng

Trong những năm đầu thành lập, lực lượng Quản lý bay là một bộ phận trực thuộc Trung đoàn 919, thực hiện nhiệm vụ phục vụ các hoạt động bay vận tải quân sự trên phạm vi miền Bắc Việt Nam. Trong suốt hai thập kỷ kháng chiến chống Mỹ, cán bộ, chiến sĩ Quản lý bay không quản ngày đêm, chỉ huy, điều hành hàng nghìn chuyến bay vận tải hành khách, hàng hóa; bảo đảm an toàn cho các chuyến bay vận tải quân sự và phục vụ các chuyến bay chuyên cơ chở lãnh đạo Đảng, Nhà nước đi công tác.

Những đóng góp thầm lặng nhưng có ý nghĩa quan trọng ấy đã phục vụ công cuộc khôi phục, xây dựng kinh tế miền Bắc, đồng thời trực tiếp phục vụ sự nghiệp đấu tranh giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước mùa Xuân năm 1975.

Sau ngày đất nước thống nhất, cùng với yêu cầu xây dựng và phát triển ngành Hàng không dân dụng trong điều kiện mới, công tác quản lý bay đứng trước những yêu cầu mới. Ngày 11/2/1976, Hội đồng Chính phủ ban hành Nghị định số 28-CP thành lập Tổng cục Hàng không dân dụng Việt Nam. Cục Quản lý bay được xác lập là một bộ phận trong cơ cấu tổ chức của Tổng cục.

Sau đó, Cục Quản lý bay đổi tên thành Cục Kế hoạch và Quản lý bay, gồm các phòng Kế hoạch, Điều phái, Thông tin, Khí tượng, Nghiên cứu và huấn luyện. Hoạt động quản lý bay từng bước được tổ chức theo chỉ đạo ngành dọc. Ngày 26/3/1976, Tổng cục trưởng ban hành Quyết định số 88-TC thành lập các đơn vị hàng không dân dụng tại một số sân bay như Gia Lâm, Tân Sơn Nhất, Đà Nẵng, Liên Khương, Buôn Ma Thuột, Phú Bài, Đồng Hới; trong đó, tại mỗi đơn vị đều có phòng Kế hoạch phụ trách công tác điều hành bay.

Tháng 5/1977, Cục Kế hoạch và Quản lý bay được tách thành Vụ Kế hoạch và Cục Quản lý bay. Theo Quyết định số 856/QĐ-TC ngày 14/7/1977 của Tổng cục trưởng Tổng cục Hàng không, Cục Kế hoạch - Quản lý bay được thống nhất tên gọi trong Tổng cục là Cục Tham mưu.

Đến ngày 25/9/1981, trong bối cảnh đất nước bước vào thực hiện kế hoạch 5 năm lần thứ ba và yêu cầu kết hợp nhiệm vụ kinh doanh hàng không với nhiệm vụ sẵn sàng chiến đấu, Bộ Quốc phòng ban hành Quyết định số 334-QĐ/QP đặt phiên hiệu quân sự cho Tổng cục Hàng không là Binh đoàn Không quân vận tải 909. Cục Tham mưu được tách thành Vụ Kế hoạch và Cục Quản lý bay trực thuộc Tổng cục.

Bước chuyển sang mô hình doanh nghiệp và mở rộng phạm vi hoạt động

Thực hiện đường lối đổi mới của Đảng, tổ chức ngành Hàng không tiếp tục được kiện toàn. Ngày 29/8/1989, Hội đồng Bộ trưởng ban hành Nghị định số 112-HĐBT quy định chức năng, nhiệm vụ và bộ máy tổ chức của Tổng cục Hàng không. Theo đó, Hàng không dân dụng Việt Nam được xác định là ngành kinh tế - kỹ thuật của Nhà nước; Tổng cục Hàng không là cơ quan trực thuộc Hội đồng Bộ trưởng, tách khỏi sự quản lý của Bộ Quốc phòng.

Trong bước chuyển đó, Cục Quản lý bay được chuyển thành Vụ Quản lý bay theo Quyết định số 837-TCHK ngày 21/12/1989 của Tổng cục trưởng Tổng cục Hàng không.

Tiếp tục kiện toàn tổ chức theo hướng đổi mới doanh nghiệp nhà nước, ngày 15/10/1990, Bộ trưởng Bộ Giao thông vận tải - Bưu điện ban hành Quyết định số 1888-QĐ/TCCB/LĐ thành lập Công ty Quản lý bay Hàng không Việt Nam, gọi tắt là Công ty Quản lý bay, trực thuộc Tổng công ty Hàng không dân dụng Việt Nam.

Công ty được giao thực hiện chức năng quản lý, điều hành và kiểm soát các hoạt động bay trên các hành lang bay và vùng trời được phân công; bảo đảm các dịch vụ không lưu, thông báo và khí tượng hàng không; tham gia tổ chức tìm kiếm, cứu nguy máy bay dân dụng trong nước và nước ngoài theo phạm vi phụ trách.

Cơ cấu tổ chức khi đó gồm Xí nghiệp Quản lý bay Hà Nội, Xí nghiệp Quản lý bay Đà Nẵng, Xí nghiệp Quản lý bay Tân Sơn Nhất và Trung tâm Thông tin Hàng không.

Việc thành lập Công ty Quản lý bay đánh dấu một bước phát triển quan trọng, đưa hoạt động quản lý bay từng bước vận hành theo cơ chế quản lý mới, đồng thời tạo điều kiện tập trung đầu tư phát triển con người, trang thiết bị, chuẩn bị cho kế hoạch 5 năm 1991-1995.

Giai đoạn từ năm 1976 đến 1992 là thời kỳ chuyển biến mạnh mẽ của Quản lý bay dân dụng Việt Nam. Từ những bộ phận ban đầu chủ yếu phục vụ vận tải quân sự, hoạt động trong phạm vi miền Bắc và điều kiện trang thiết bị còn hạn chế, Quản lý bay từng bước trở thành lực lượng chuyên ngành quan trọng của Hàng không dân dụng Việt Nam, thực hiện chức năng quản lý vùng trời và cung cấp các dịch vụ bảo đảm hoạt động bay cho các chuyến bay trong nước, quốc tế đi, đến và quá cảnh qua vùng trời Việt Nam.

Cùng với sự hỗ trợ của các chuyên gia Liên Xô và ICAO thông qua các dự án do UNDP tài trợ, nhiều trang thiết bị kỹ thuật chuyên ngành hiện đại được đầu tư, đưa vào khai thác. Hệ thống cung cấp dịch vụ kiểm soát không lưu từng bước được hình thành với các Trung tâm Kiểm soát đường dài, Trung tâm Kiểm soát tiếp cận và các đài kiểm soát tại sân bay, tạo tiền đề để hoạt động quản lý, cung cấp dịch vụ không lưu ngày càng được củng cố, nâng cấp và từng bước tiếp cận các khuyến cáo thực hành của ICAO.

Từ Trung tâm Quản lý bay dân dụng đến Tổng công ty Quản lý bay Việt Nam

Ngày 20/4/1993 trở thành một dấu mốc quan trọng khi Bộ trưởng Bộ Giao thông vận tải Bùi Danh Lưu ký Quyết định số 746-TCCB/LĐ chuyển đổi Công ty Quản lý bay Hàng không Việt Nam thành Trung tâm Quản lý bay dân dụng Việt Nam.

Từ đây, Quản lý bay Việt Nam chính thức tách khỏi Tổng công ty Hàng không Việt Nam, trở thành đơn vị sự nghiệp có thu trực thuộc Cục Hàng không Việt Nam. Trung tâm có các đơn vị trực thuộc gồm Trung tâm Quản lý bay Hà Nội, Trung tâm Quản lý bay Đà Nẵng, Trung tâm Quản lý bay Hồ Chí Minh và Trung tâm Thông tin hàng không Gia Lâm.

Việc Quản lý bay trở thành một bộ phận độc lập, cùng với các nhà khai thác vận tải hàng không và hệ thống cảng hàng không, đã xác lập rõ hơn vị trí của Quản lý bay trong cấu trúc ngành Hàng không Việt Nam. Với nhiệm vụ cung cấp dịch vụ bảo đảm hoạt động bay trên các sân bay dân dụng và quân sự trên toàn quốc, Quản lý bay trở thành một trong những lực lượng không thể thiếu của ngành Hàng không, phối hợp chặt chẽ với các đơn vị vận tải hàng không, cảng hàng không và các lực lượng quốc phòng, góp phần bảo đảm an toàn, an ninh hàng không.

Năm 1998 tiếp tục ghi dấu một bước đổi mới quan trọng. Ngày 24/1/1998, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 15-1998/QĐ-TTg chuyển Trung tâm Quản lý bay dân dụng Việt Nam thành doanh nghiệp Nhà nước hoạt động công ích. Mô hình mới tạo điều kiện thuận lợi hơn cho Trung tâm đầu tư xây dựng cơ bản, hiện đại hóa cơ sở vật chất, nâng cao đời sống người lao động và phát triển bền vững.

Trên nền tảng đó, ngày 19/6/2008, Bộ trưởng Bộ Giao thông vận tải ký Quyết định số 1789/QĐ-BGTVT thành lập Tổng công ty Bảo đảm hoạt động bay Việt Nam trên cơ sở tổ chức lại Trung tâm Quản lý bay dân dụng Việt Nam. Tổng công ty chịu sự quản lý của đại diện chủ sở hữu nhà nước là Bộ Giao thông vận tải, đồng thời chịu sự chỉ đạo trực tiếp của Cục Hàng không Việt Nam về cung ứng dịch vụ bảo đảm hoạt động bay.

Tiếp tục thực hiện chủ trương đổi mới doanh nghiệp nhà nước, ngày 25/6/2010, Bộ Giao thông vận tải ban hành Quyết định số 1754/QĐ-BGTVT chuyển Tổng công ty Bảo đảm hoạt động bay Việt Nam thành Công ty mẹ - Tổng công ty Quản lý bay Việt Nam, trực thuộc Bộ Giao thông vận tải, do Nhà nước sở hữu 100% vốn điều lệ, tổ chức và hoạt động theo Luật Doanh nghiệp.

Đây là bước chuyển mạnh mẽ về mô hình tổ chức, tạo đà cho chiến lược phát triển dài hạn của Tổng công ty, mở rộng phạm vi hoạt động và tạo nền tảng để VATM từng bước nâng cao năng lực cung cấp dịch vụ, hội nhập sâu hơn với mạng lưới không vận quốc tế.

Từ những bước chuyển lịch sử đến một Tổng công ty hiện đại

Sau quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy của Chính phủ, từ ngày 1/3/2025, Bộ Giao thông vận tải và Bộ Xây dựng được sáp nhập. Hiện nay, Tổng công ty Quản lý bay Việt Nam trực thuộc Bộ Xây dựng, có 11 ban tham mưu, giúp việc, 9 đơn vị trực thuộc và 1 công ty con là Công ty TNHH Kỹ thuật Quản lý bay.

Tổng công ty hiện có hơn 4.000 người lao động, trong đó hơn 800 kiểm soát viên không lưu được đào tạo theo tiêu chuẩn quốc tế. VATM cung ứng các dịch vụ bảo đảm hoạt động bay cho tàu bay dân dụng và vận tải quân sự hoạt động tại các cảng hàng không, sân bay trên toàn quốc; vùng trời thuộc chủ quyền Việt Nam, các vùng thông báo bay do Việt Nam quản lý và các vùng không phận được ủy quyền hợp pháp. Đồng thời, Tổng công ty phối hợp với các đơn vị quốc phòng trong quản lý, bảo đảm an ninh, an toàn chủ quyền vùng trời Tổ quốc.

Các dịch vụ chủ yếu gồm dịch vụ không lưu (ATS); thông tin, dẫn đường, giám sát (CNS); thông báo tin tức hàng không (AIS); khí tượng hàng không (MET) và tìm kiếm cứu nạn hàng không (SAR).

Phạm vi cung cấp dịch vụ của Tổng công ty trải rộng trên hai vùng thông báo bay (FIR), với diện tích hơn 1 triệu km², gồm 35 đường hàng không trong nước và 36 đường hàng không quốc tế. Trong đó, vùng thông báo bay Hồ Chí Minh có nhiều đường hàng không với mật độ bay cao, giữ vị trí quan trọng đối với hoạt động hàng không trên khu vực Biển Đông.

Cùng với sự phát triển của đất nước và tốc độ tăng trưởng của hoạt động hàng không trong nước, khu vực và quốc tế, VATM chủ động đầu tư, đổi mới công nghệ, ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật, đồng thời chú trọng đào tạo, bồi dưỡng và phát triển nguồn nhân lực. Từ những cơ sở vật chất thiếu thốn, công nghệ đơn sơ trong những ngày đầu, hệ thống quản lý, điều hành bay ngày nay đã phát triển mạnh mẽ, cơ bản đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của các hãng hàng không trong nước và quốc tế.

Hiện Tổng công ty có 2 Trung tâm Kiểm soát đường dài, 5 Trung tâm Kiểm soát tiếp cận và 23 đài kiểm soát tại các sân bay. Hệ thống kỹ thuật chuyên ngành được đầu tư đồng bộ với 23 đài dẫn đường DVOR/DME, 24 trạm giám sát tự động phụ thuộc ADS-B, các hệ thống radar sơ cấp, sơ/thứ cấp cùng nhiều hệ thống thông tin, dẫn đường, giám sát hiện đại khác, bảo đảm tầm phủ thông tin liên lạc và giám sát trên toàn bộ vùng trời lãnh thổ, lãnh hải Việt Nam được giao quản lý.

Tiếp nối truyền thống, hướng tới tương lai

Nhìn lại chặng đường phát triển, mỗi lần thay đổi tên gọi và mô hình tổ chức của Quản lý bay Việt Nam đều gắn với yêu cầu phát triển mới của đất nước và ngành Hàng không. Từ một bộ phận phục vụ vận tải quân sự, Quản lý bay từng bước hình thành tổ chức chuyên ngành, chuyển sang mô hình doanh nghiệp, trở thành đơn vị sự nghiệp có thu, doanh nghiệp nhà nước hoạt động công ích và tiến tới mô hình Công ty mẹ - Tổng công ty Quản lý bay Việt Nam.

Đó không chỉ là quá trình thay đổi về tổ chức, mà còn là hành trình đổi mới về tư duy quản lý, công nghệ, nguồn nhân lực và năng lực cung cấp dịch vụ. Qua hơn nửa thế kỷ xây dựng và phát triển, Quản lý bay Việt Nam từng bước khẳng định vai trò là một trong những trụ cột quan trọng của ngành Hàng không, trực tiếp góp phần bảo đảm an toàn, điều hòa và hiệu quả cho hoạt động bay trên vùng trời Việt Nam.

Với những thành tích nổi bật, Tổng công ty Quản lý bay Việt Nam đã vinh dự được Đảng và Nhà nước trao tặng nhiều phần thưởng cao quý, trong đó có danh hiệu Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới năm 2000, Huân chương Độc lập hạng Ba năm 2006 cùng nhiều Huân chương Lao động hạng Nhất, Nhì, Ba và Cờ thi đua của Chính phủ.

Phát huy truyền thống đơn vị Anh hùng, với khát vọng đổi mới, tinh thần hội nhập và bản lĩnh được hun đúc qua nhiều thế hệ, VATM tiếp tục xây dựng nền tảng phát triển bền vững, nâng cao năng lực điều hành bay và chất lượng dịch vụ, làm chủ công nghệ, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.

Hướng tới năm 2030, Tổng công ty Quản lý bay Việt Nam đặt mục tiêu trở thành một trong những nhà cung cấp dịch vụ bảo đảm hoạt động bay hàng đầu khu vực Đông Nam Á trên cả hai tiêu chí năng lực điều hành bay và chất lượng dịch vụ. Mục tiêu ấy là sự tiếp nối nhất quán hành trình từ quá khứ đến hiện tại, hướng tới tương lai; góp phần giữ vững an toàn, an ninh vùng trời, phục vụ hiệu quả sự nghiệp phát triển đất nước và bình yên của bầu trời Tổ quốc.

    PH