Vị “Tư lệnh” Không quân - Hàng không dân dụng đầu tiên

Trong những năm đầu xây dựng chính quyền cách mạng, giữa bộn bề khó khăn của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, Đảng, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Quân đội nhân dân Việt Nam đã sớm nhìn thấy yêu cầu chuẩn bị lực lượng cho những lĩnh vực kỹ thuật hiện đại của đất nước. Không quân là một trong những lĩnh vực được quan tâm từ rất sớm.

Ngày 9/3/1949, thực hiện chủ trương của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Tổng Tư lệnh Quân đội nhân dân Việt Nam Võ Nguyên Giáp ký quyết định thành lập Ban Nghiên cứu Không quân trực thuộc Bộ Tổng Tham mưu. Đây là tổ chức đặt nền móng ban đầu cho quá trình xây dựng Không quân nhân dân Việt Nam, đồng thời góp phần chuẩn bị những cơ sở đầu tiên cho sự phát triển của ngành Hàng không dân dụng sau này.

Đảm nhiệm cương vị Trưởng Ban Nghiên cứu Không quân là ông Hà Đổng, một cán bộ của cơ quan Bộ Quốc phòng. Trong ký ức của các cán bộ, chiến sĩ từng công tác tại Ban và Ban liên lạc Ban Nghiên cứu Không quân sau này, ông Hà Đổng thường được gọi vui là “Tổng Tư lệnh” Không quân – Hàng không dân dụng đầu tiên. Cách gọi thân mật ấy phần nào thể hiện sự trân trọng đối với người cán bộ đã đảm nhiệm trọng trách tổ chức, xây dựng cơ sở ban đầu cho một lĩnh vực hoàn toàn mới trong điều kiện chiến tranh vô cùng thiếu thốn.

Từ tầm nhìn chiến lược của Bác Hồ

Năm 1949, cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bước vào giai đoạn phát triển mạnh. Trước yêu cầu chuẩn bị lực lượng cho tương lai, đồng chí Võ Nguyên Giáp cùng các đồng chí Hoàng Văn Thái, Phan Phác xin ý kiến Chủ tịch Hồ Chí Minh về việc thành lập một cơ sở ban đầu của Không quân, dự kiến mang tên Đội Huấn luyện Không quân.

Sau khi nghe báo cáo, Chủ tịch Hồ Chí Minh căn dặn, đại ý: đã định làm việc gì thì phải làm cho được; phải kiểm tra cơ sở thực tế các mặt để xem có khả năng thực hiện hay không. Về chiến lược, cần chuẩn bị để đón trước thời cơ. Người chỉ rõ, bước đầu chỉ nên thành lập một Ban Nghiên cứu và tổ chức một lớp gọi là lớp Không quân để phối hợp tham gia nghiên cứu, theo phương châm “vừa học, vừa làm”.

Thực hiện chỉ thị của Người, ngày 9/3/1949, Tổng Tư lệnh Võ Nguyên Giáp ký quyết định thành lập Ban Nghiên cứu Không quân. Nhiệm vụ của Ban là xây dựng cơ sở ban đầu cho Không quân nhân dân; nghiên cứu hoạt động của Không quân Pháp, đề xuất các biện pháp đối phó; chuẩn bị cơ sở vật chất, tài liệu; từng bước đào tạo cán bộ, nhân viên kỹ thuật và chuẩn bị điều kiện để mở rộng hoạt động khi thời cơ đến.

Phương châm được xác định là từ nhỏ đến lớn, cụ thể, thiết thực, bí mật, phù hợp với tình hình.

Cán bộ của Ban được tuyển chọn từ nhiều đơn vị, trong đó có những người từng được đào tạo về kỹ nghệ, khí tượng như Đoàn Mạnh Nghi, Lê Thạch Liên… Đặc biệt, có một hàng binh người Đức mang tên Việt Nam là Nguyễn Đức Việt tham gia công tác chuyên môn. Ông Hà Đổng được giao làm Trưởng Ban; đầu năm 1950, Trần Hiếu Tâm được bổ nhiệm làm Chính trị viên.

Tổ chức của Ban từng bước được kiện toàn với các bộ phận: Hành chính, Chính trị, Nghiên cứu sân bay, Khí tượng, Nghiên cứu phòng không, Xưởng cơ khí, Tổ bảo dưỡng máy bay, Đội huấn luyện và Đội vệ binh.

Để bảo đảm bí mật, Ban đóng quân tại tả ngạn sông Lô, thuộc thôn Ngòi Liễm, xã Hữu Lộc, huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang và mang tên ngụy trang là “Nông trường thí nghiệm”.

Những bước đi đầu tiên làm chủ bầu trời

Ngay sau khi thành lập, Ban Nghiên cứu Không quân tập trung lực lượng kỹ thuật kiểm tra tình trạng hai chiếc máy bay. Chiếc Morane chưa đủ khả năng khôi phục nên chủ yếu được sử dụng để tập lăn trên mặt đất. Chiếc Tiger Moth còn tương đối tốt và được khẩn trương chuẩn bị cho chuyến bay thử.

Ngày 15/8/1949, chuyến bay thử được tổ chức với sự tham gia của Nguyễn Đức Việt và thợ máy Nguyễn Văn Đống. Tuy nhiên, chuyến bay không thành công. Do điều kiện sửa chữa, bảo đảm kỹ thuật trong chiến khu còn nhiều khó khăn, chiếc Tiger Moth sau đó được đưa về Trường Không quân Việt Nam làm học cụ.

Dẫu chỉ xuất hiện trong ít phút trên bầu trời chiến khu và chưa thể thực hiện một chuyến bay thành công, hình ảnh chiếc máy bay mang trên mình lá cờ đỏ sao vàng vẫn có ý nghĩa đặc biệt. Nó đem đến niềm tin rằng một ngày không xa, người Việt Nam sẽ có thể tự mình làm chủ bầu trời.

Cùng với công tác kỹ thuật, Ban Nghiên cứu Không quân đẩy mạnh đào tạo nhân lực. Trường Không quân Việt Nam được thành lập, do ông Hà Đổng kiêm Giám đốc. Trong điều kiện trường lớp, học cụ, giáo trình đều thiếu thốn, nhà trường vẫn tổ chức được hai khóa đào tạo.

Khóa thứ nhất có 29 học viên, học trong thời gian 4 tháng. Khóa thứ hai có 81 học viên, thời gian đào tạo 6 tháng, tập trung vào các chuyên ngành hoa tiêu, khí tượng và thợ máy. Học viên được lựa chọn từ các đơn vị trong và ngoài Quân đội, là những thanh niên có trình độ văn hóa, sức khỏe và lý lịch rõ ràng. Trong số đó có những người trước khi về học đã là cán bộ cấp tiểu đoàn, đại đội.

Đáng chú ý, một số cán bộ tốt nghiệp khóa thứ nhất được lựa chọn làm cán bộ phụ trách khóa thứ hai. Đội ngũ giáo viên gồm cán bộ của Ban và một số nhân viên chuyên môn là hàng binh người Nhật, Đức, Áo, từng phục vụ trong lực lượng Không quân của các nước này.

“Vừa học, vừa làm”, từ nhỏ đến lớn

Công tác nghiên cứu cũng được triển khai theo phương châm thiết thực, phục vụ trực tiếp cuộc kháng chiến. Các cán bộ tập trung tìm hiểu sự phát triển của ngành hàng không, đặc biệt là hoạt động của Không quân Pháp trên chiến trường Đông Dương.

Một trong những hướng nghiên cứu quan trọng là sân bay. Các học viên được tìm hiểu về cấu tạo, tổ chức sân bay và cách xây dựng sân bay dã chiến. Ban cũng thành lập các tổ khảo sát, nghiên cứu một số khu vực có khả năng sử dụng làm nơi máy bay cất, hạ cánh.

Những công việc ấy tuy còn sơ khai nhưng có ý nghĩa lớn trong điều kiện nước ta lúc bấy giờ chưa có một hệ thống cơ sở hàng không hoàn chỉnh. Từ việc sửa chữa một chiếc máy bay, tổ chức một chuyến bay thử, nghiên cứu sân bay, khí tượng, kỹ thuật máy bay đến đào tạo nhân lực, tất cả đều là những bước thử nghiệm đầu tiên trên con đường xây dựng một lực lượng Không quân và một ngành hàng không của quốc gia độc lập.

Ban Nghiên cứu Không quân tồn tại và hoạt động từ năm 1949 đến đầu năm 1952. Khi cuộc kháng chiến có những thuận lợi mới, yêu cầu xây dựng nhanh các binh chủng kỹ thuật trở nên cấp thiết. Trước tình hình đó, chủ trương tạm ngừng hoạt động của Ban được thực hiện để tập trung nguồn lực cho những nhiệm vụ cấp bách hơn.

Một đoàn 22 cán bộ, học viên được lựa chọn để đi học Không quân ở nước ngoài do đồng chí Nguyễn Tâm Trinh làm Trưởng đoàn. Tuy nhiên, trên đường đi, đoàn nhận được chỉ thị chuyển sang học pháo cao xạ. Một số cán bộ của Ban được điều động sang công tác khác; đại bộ phận cán bộ, chiến sĩ chuyển sang xây dựng các đơn vị Phòng không, pháo mặt đất. Hai chiếc máy bay và máy móc được giao cho một nhóm thợ tiếp tục bảo quản.

Những “hạt giống” cho tương lai

Thời gian tồn tại không dài, điều kiện hoạt động còn rất sơ khai, song Ban Nghiên cứu Không quân đã hoàn thành một nhiệm vụ có ý nghĩa lịch sử: đặt những viên gạch đầu tiên cho công cuộc xây dựng lực lượng Không quân nhân dân Việt Nam và chuẩn bị nguồn nhân lực cho ngành Hàng không Việt Nam sau này.

Nhìn lại chặng đường ấy, điều đáng trân trọng không chỉ nằm ở những kết quả cụ thể mà còn ở tầm nhìn chiến lược. Trong khi cả dân tộc đang dồn sức cho cuộc kháng chiến trường kỳ, Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn quan tâm chuẩn bị những điều kiện cần thiết cho công cuộc kiến thiết đất nước sau ngày hòa bình. Việc tổ chức nghiên cứu Không quân, đào tạo cán bộ hàng không ngay trong những năm tháng chiến tranh là minh chứng sinh động cho tầm nhìn ấy.

Trong hành trình đó, ông Hà Đổng và những cán bộ, chiến sĩ của Ban Nghiên cứu Không quân đã góp phần biến một chủ trương chiến lược thành những việc làm cụ thể. Từ những lớp học dã chiến, những trang giáo trình tự biên soạn, những cuộc khảo sát sân bay, những giờ thực hành kỹ thuật và chiếc Tiger Moth mang cờ đỏ sao vàng, những “hạt giống” đầu tiên của ngành Hàng không Việt Nam đã được gieo xuống.

Nhiều cán bộ, chiến sĩ trưởng thành từ hai khóa đào tạo đầu tiên của Trường Không quân Việt Nam sau này trở thành những hạt nhân quan trọng trong quá trình xây dựng Không quân nhân dân Việt Nam và ngành Hàng không dân dụng.

Ông Hà Đổng sau đó tiếp tục gắn bó với ngành Hàng không. Năm 1954, ông tham gia đoàn tiếp quản Thủ đô và được phân công làm Trưởng phòng Hàng vụ tại sân bay Gia Lâm cho đến năm 1957. Đó cũng là một dấu mốc nối tiếp hành trình từ nghiên cứu, đào tạo trong chiến khu đến tổ chức hoạt động hàng không tại một sân bay thực tế trong những ngày đầu miền Bắc được giải phóng.

Ông trở về với nghề được đào tạo tại Trường Quốc học Huế từ năm 1958 và đến năm 1978 nghỉ hưu với cương vị Vụ trưởng một vụ thuộc Bộ Lâm nghiệp. Ông đã qua đời, nhưng những câu chuyện về người cán bộ từng được gọi thân mật là “Tư lệnh” Không quân – Hàng không dân dụng đầu tiên vẫn còn đó như một dấu ấn đặc biệt trong lịch sử ngành.

Từ một Ban Nghiên cứu nhỏ giữa chiến khu Việt Bắc đến một ngành Hàng không hiện đại hôm nay là một chặng đường dài với biết bao thế hệ nối tiếp. Trong dòng chảy ấy, những người đặt nền móng ban đầu như ông Hà Đổng luôn có một vị trí đáng trân trọng. Những việc làm của họ hơn bảy thập kỷ trước không chỉ có giá trị đối với một thời kỳ lịch sử, mà còn nhắc nhớ các thế hệ hôm nay về ý chí tự lực, tinh thần dám nghĩ, dám làm và tầm nhìn xa trong xây dựng ngành Hàng không Việt Nam.

   PH